Po śmierci bliskiej osoby pieniądze zapisane w systemie emerytalnym nie są wypłacane według jednej, uniwersalnej zasady. Główne konto w ZUS nie podlega dziedziczeniu, ale odzyskać można między innymi środki z subkonta ZUS, OFE, PPK, IKE i IKZE. W określonych przypadkach przysługuje również wypłata gwarantowana po zmarłym emerycie.
Najczęstszy błąd rodziny polega na ograniczeniu postępowania spadkowego do mieszkania, rachunków bankowych i samochodu. Tymczasem zmarły mógł mieć kilka rachunków emerytalnych prowadzonych przez różne instytucje. Co więcej, pieniądze nie zawsze otrzymują spadkobiercy wskazani w testamencie. Pierwszeństwo może mieć małżonek albo osoba wyznaczona wcześniej w ZUS, OFE lub instytucji finansowej.
Nie cała emerytura podlega dziedziczeniu
Na indywidualnym koncie ubezpieczonego w ZUS znajdują się zapisy służące do obliczenia przyszłej emerytury. Środków z głównego konta ZUS nie można wypłacić po śmierci ubezpieczonego. Nie są one lokatą ani rachunkiem bankowym i nie wchodzą do masy spadkowej.
Inaczej działa subkonto w ZUS. Prowadzi się je dla osób urodzonych po 1968 roku, a w przypadku osób starszych — zasadniczo wtedy, gdy należały do OFE. Środki zapisane na subkoncie mogą zostać podzielone po śmierci ubezpieczonego.
Procedura zależy od tego, czy zmarły był członkiem otwartego funduszu emerytalnego:
- jeżeli posiadał rachunek w OFE, postępowanie rozpoczyna się w funduszu; OFE ustala osoby uprawnione, przeprowadza podział i przekazuje informację do ZUS;
- jeżeli nigdy nie należał do OFE albo wszystkie środki zostały już przeniesione do ZUS w ramach suwaka bezpieczeństwa, składa się bezpośrednio w ZUS formularz USS — wniosek o transfer lub wypłatę środków z subkonta;
- jeżeli zmarły nie wskazał osoby uprawnionej, środki z subkonta mogą wejść do spadku.
ZUS nie rozpoczyna każdej takiej sprawy samodzielnie. Gdy zmarły miał wyłącznie subkonto, potrzebny jest wniosek osoby uprawnionej albo spadkobiercy. Nie obowiązuje przy tym termin, po którego przekroczeniu roszczenie automatycznie wygasa, ale odkładanie sprawy utrudnia zdobycie dokumentów i ustalenie, gdzie rzeczywiście znajdowały się pieniądze.
Osobną kategorią jest wypłata gwarantowana z ZUS. Może przysługiwać po osobie, która:
- osiągnęła 65 lat;
- nabyła prawo do emerytury docelowej;
- miała subkonto w ZUS;
- zmarła w ciągu trzech lat od miesiąca, w którym ZUS po raz pierwszy wypłacił jej emeryturę.
Nie wystarczy więc, że zmarły był emerytem. Jeśli pierwszą emeryturę otrzymał ponad trzy lata wcześniej, wypłata gwarantowana co do zasady nie będzie należna. Świadczenie trafia do osoby uposażonej wskazanej przez emeryta, a jego wysokość zależy od środków uwzględnionych przy obliczaniu emerytury i liczby wypłaconych już świadczeń.
Dziedziczeniu podlegają także prywatne oszczędności emerytalne.
W przypadku IKE właściciel rachunku może wskazać jedną lub kilka osób, które otrzymają pieniądze po jego śmierci. Jeżeli nikogo nie wskaże, środki przypadają spadkobiercom. Osoba uprawniona może zażądać wypłaty albo przenieść pieniądze na własne IKE lub do pracowniczego programu emerytalnego. Taka wypłata jest zwolniona zarówno z podatku od zysków kapitałowych, jak i z podatku od spadków i darowizn.
Przy IKZE mechanizm wskazania osoby uprawnionej działa podobnie, ale inne są skutki podatkowe. Wypłata pieniężna na rzecz osoby uprawnionej jest objęta 10-procentowym zryczałtowanym podatkiem dochodowym. Podatku można uniknąć na etapie przejęcia pieniędzy, wybierając wypłatę transferową na własne IKZE. Wtedy opodatkowanie zostaje odroczone do przyszłej wypłaty z tego rachunku.
Kto otrzyma pieniądze: małżonek, osoba wskazana czy spadkobierca
W sprawach dotyczących oszczędności emerytalnych testament nie zawsze rozstrzyga, do kogo trafią pieniądze. Najpierw trzeba ustalić:
- czy zmarły pozostawał w związku małżeńskim;
- czy między małżonkami obowiązywała wspólność majątkowa;
- czy zmarły wskazał osoby uprawnione;
- czy dyspozycje dotyczyły wszystkich posiadanych rachunków;
- czy wskazana osoba nadal żyje;
- czy do wypłaty będzie potrzebny dokument potwierdzający dziedziczenie.
Przy PPK połowa środków objętych małżeńską wspólnością majątkową przypada małżonkowi zmarłego uczestnika. Nie oznacza to automatycznie połowy całego salda. Jeżeli część pieniędzy zgromadzono przed ślubem, po ustanowieniu rozdzielności majątkowej albo w okresie, w którym wspólność nie obowiązywała, konieczne jest dokładniejsze ustalenie, które wpłaty należały do majątku wspólnego.
Dopiero pozostała część rachunku PPK trafia do osób wskazanych przez uczestnika. Jeśli nie wskazał nikogo, zastosowanie mają zasady dziedziczenia. Wyjątek może dotyczyć PPK prowadzonego przez zakład ubezpieczeń, gdzie znaczenie mają również warunki umowy ubezpieczenia.
Dyspozycję składa się osobno dla każdego rachunku PPK. To istotny szczegół. Osoba, która kilkakrotnie zmieniała pracę, może mieć rachunki w kilku instytucjach finansowych. Wskazanie uprawnionego w jednym funduszu nie przenosi się automatycznie na pozostałe rachunki.
Osoba wskazana w PPK może otrzymać środki bez prowadzenia postępowania spadkowego. Zazwyczaj przedstawia:
- wniosek instytucji finansowej;
- odpis aktu zgonu;
- dokument potwierdzający tożsamość.
Małżonek występujący o część wynikającą ze wspólności majątkowej powinien dodatkowo przedłożyć akt małżeństwa oraz oświadczenie o stosunkach majątkowych. Przy intercyzie, rozwodzie albo wcześniejszym ustaniu wspólności potrzebne będą dokumenty potwierdzające te okoliczności.
Spadkobiercy mają więcej formalności. Instytucja może zażądać prawomocnego postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia. Jeżeli spadkobierców jest kilku, potrzebne bywa także ich zgodne oświadczenie dotyczące podziału środków lub sądowe postanowienie o dziale spadku.
Podobna kolejność obowiązuje przy OFE i subkoncie ZUS. Najpierw rozlicza się część należącą do małżonka z tytułu wspólności majątkowej, później uwzględnia osoby wskazane przez zmarłego, a dopiero przy braku skutecznej dyspozycji stosuje się zasady spadkowe.
Problemem nie jest zwykle brak przepisów, lecz stare dane. W praktyce w dokumentach pozostają były małżonek, partner sprzed kilkunastu lat albo zmarły rodzic. Rozwód sam w sobie nie gwarantuje, że wszystkie wcześniejsze wskazania zostaną automatycznie usunięte w każdej instytucji. Dlatego dyspozycje dotyczące osób uprawnionych należy aktualizować po:
- ślubie lub rozwodzie;
- ustanowieniu rozdzielności majątkowej;
- narodzinach dziecka;
- śmierci wskazanej osoby;
- zmianie partnera;
- otwarciu kolejnego rachunku PPK, IKE lub IKZE.
Rodzinne ustalenie, że pieniądze „powinny przypaść dzieciom”, nie zastępuje dokumentu złożonego w funduszu. Instytucja finansowa opiera wypłatę na obowiązującej dyspozycji i dokumentach, a nie na tym, jak wyglądały faktyczne relacje zmarłego z bliskimi.
Jak znaleźć rachunki i skutecznie złożyć wnioski
Najpierw trzeba ustalić, gdzie zmarły miał pieniądze. Nie warto od razu płacić firmie oferującej „odzyskiwanie środków z ZUS”. Pośrednik nie ma specjalnego dostępu do danych, a jego praca często ogranicza się do złożenia formularzy, które rodzina może przygotować samodzielnie.
Poszukiwania najlepiej prowadzić w konkretnej kolejności.
1. Sprawdź dokumenty zmarłego
Przejrzyj:
- korespondencję z ZUS i OFE;
- roczne informacje o stanie rachunku;
- umowy IKE i IKZE;
- dokumenty z banków, domów maklerskich, funduszy inwestycyjnych i zakładów ubezpieczeń;
- paski wynagrodzeń oraz dokumenty od pracodawców;
- historię rachunku bankowego pod kątem wpłat na IKE lub IKZE;
- pocztę elektroniczną i wiadomości od instytucji finansowych.
Samo logo banku na dokumencie nie przesądza, że rachunek był prowadzony bezpośrednio przez bank. IKE lub IKZE mogło działać w formie rachunku maklerskiego, funduszu inwestycyjnego albo ubezpieczenia. Wniosek trzeba wtedy skierować do właściwej spółki, niekoniecznie do oddziału bankowego.
2. Ustal, czy zmarły miał PPK
Punktem wyjścia jest ostatni pracodawca, ale przy częstych zmianach zatrudnienia trzeba sprawdzić również wcześniejsze zakłady pracy. Jedna osoba może mieć kilka rachunków PPK w różnych instytucjach, zwłaszcza jeżeli nie wykonywała wypłat transferowych po zmianie zatrudnienia.
Po śmierci nie należy przejmować dostępu do konta zmarłego przy użyciu jego danych logowania. Bezpieczniej wystąpić do pracodawcy albo bezpośrednio do instytucji finansowej prowadzącej rachunek.
3. Rozstrzygnij, czy sprawa subkonta zaczyna się w OFE, czy w ZUS
Jeżeli zmarły nadal był członkiem OFE, w pierwszej kolejności składa się dokumenty w funduszu. ZUS rozlicza subkonto na podstawie zawiadomienia otrzymanego z OFE. Bez zakończenia etapu prowadzonego przez fundusz równoległy wniosek do ZUS może nie przyspieszyć sprawy.
Gdy zmarły nie należał do OFE albo wszystkie środki zostały już przekazane do ZUS, należy złożyć formularz USS bezpośrednio w Zakładzie. W takich przypadkach ZUS nie rozpoczyna postępowania automatycznie.
4. Przygotuj dokumenty zgodne ze swoim statusem
Najczęściej potrzebne są:
- odpis aktu zgonu;
- dokument tożsamości;
- numer rachunku bankowego;
- akt małżeństwa;
- dokumenty dotyczące wspólności albo rozdzielności majątkowej;
- formularz właściwej instytucji;
- prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku lub akt poświadczenia dziedziczenia;
- dokument dotyczący działu spadku, jeżeli uprawnionych jest kilku.
Nie należy rozpoczynać kosztownego działu spadku, zanim nie zostanie sprawdzone, czy zmarły wskazał osoby uprawnione. Przy skutecznym wskazaniu postępowanie spadkowe może nie być potrzebne do wypłaty konkretnych środków.
5. Wybierz wypłatę albo transfer świadomie
W PPK osoba uprawniona lub małżonek może zazwyczaj wybrać wypłatę pieniężną albo transfer do własnego PPK, IKE lub PPE. Gotówka zapewnia szybki dostęp do pieniędzy, ale przerywa dalsze oszczędzanie tych środków w systemie emerytalnym.
Przy IKE wypłata pieniężna po śmierci oszczędzającego jest podatkowo korzystna. Przy IKZE decyzja wymaga większej uwagi: gotówka oznacza potrącenie 10-procentowego podatku, natomiast transfer na własne IKZE pozwala odroczyć opodatkowanie. Różnica przy kwocie 100 000 zł wynosi 10 000 zł, dlatego wyboru nie należy zaznaczać automatycznie na formularzu.
Nie da się zagwarantować jednego terminu wypłaty dla wszystkich produktów. Prosta sprawa osoby wskazanej w IKE lub PPK może zostać zamknięta znacznie szybciej niż podział obejmujący OFE, subkonto ZUS, kilku spadkobierców i spór o wspólność majątkową. Najwięcej czasu tracą rodziny, które wysyłają niekompletne dokumenty albo zaczynają od niewłaściwej instytucji.
FAQ: najważniejsze pytania
Czy można odziedziczyć całą kwotę zapisaną w ZUS?
Nie. Główne konto ZUS nie podlega dziedziczeniu. Podział może dotyczyć przede wszystkim subkonta, środków z OFE oraz wypłaty gwarantowanej, jeżeli zostały spełnione jej warunki.
Czy ZUS sam wypłaci pieniądze rodzinie?
Nie zawsze. Gdy zmarły miał wyłącznie subkonto w ZUS, osoba uprawniona lub spadkobierca musi złożyć wniosek. ZUS nie ma podstawy, aby automatycznie rozpocząć każdy podział.
Czy testament jest ważniejszy od osoby wskazanej w PPK, IKE lub IKZE?
Zwykle nie. Skuteczne wskazanie osoby uprawnionej powoduje, że środki trafiają bezpośrednio do niej. Spadkobiercy otrzymują pieniądze przede wszystkim wtedy, gdy takiej osoby nie wskazano.
Czy małżonek zawsze dostaje połowę oszczędności?
Nie. Małżonek otrzymuje część wynikającą ze wspólności majątkowej. Jeżeli obowiązywała rozdzielność, część środków zgromadzono przed ślubem albo wspólność ustała wcześniej, proporcja może być inna.
Czy wypłata z IKE jest opodatkowana?
Środki wypłacone osobie uprawnionej po śmierci właściciela IKE są zwolnione z podatku od zysków kapitałowych oraz podatku od spadków i darowizn.
Jaki podatek obowiązuje przy dziedziczeniu IKZE?
Wypłata pieniężna jest objęta 10-procentowym podatkiem zryczałtowanym. Wypłata transferowa na własne IKZE pozwala odroczyć podatek.
Czy trzeba przeprowadzić postępowanie spadkowe, aby odebrać PPK?
Nie, jeżeli zmarły skutecznie wskazał osobę uprawnioną. Spadkobiercy będą natomiast potrzebowali dokumentu potwierdzającego nabycie spadku.
Czy można złożyć wniosek po wielu latach?
W przypadku środków z subkonta ZUS wniosek o podział nie jest ograniczony terminem. Nie należy jednak zwlekać, bo z czasem trudniej ustalić rachunki, odnaleźć umowy i uzyskać zgodne dokumenty od wszystkich spadkobierców.
Pierwsze działanie powinno być proste: ustal, czy zmarły miał OFE, PPK, IKE, IKZE albo subkonto w ZUS, i sprawdź, czy wskazał osoby uprawnione. Dopiero później kompletuj dokumenty spadkowe. Najdroższy błąd to rozpoczęcie długiego postępowania sądowego bez sprawdzenia dyspozycji, które mogą pozwolić wypłacić pieniądze bez udziału spadkobierców.
