Brak faktury nie oznacza automatycznie, że przedsiębiorca traci prawo do rozliczenia wydatku w kosztach firmy. Problem zaczyna się wtedy, gdy jedynym śladem zakupu jest zwykły paragon albo potwierdzenie przelewu. Samo wydanie pieniędzy nie wystarcza do obniżenia podatku dochodowego. Trzeba jeszcze wykazać gospodarczy cel zakupu i posiadać dokument pozwalający prawidłowo ująć operację w księgowości.
Od 1 stycznia 2026 roku obowiązuje nowe rozporządzenie dotyczące prowadzenia podatkowej księgi przychodów i rozchodów (PKPiR). Zmieniło ono między innymi zasady dokumentowania drobnych zakupów. Dlatego rozwiązania stosowane jeszcze w 2025 roku nie zawsze są obecnie prawidłowe.
Dokumenty, które mogą potwierdzać wydatek
O możliwości zaliczenia wydatku do kosztów decydują dwa odrębne warunki. Pierwszy wynika z art. 22 ust. 1 ustawy o PIT: koszt musi służyć osiąganiu przychodów albo zachowaniu lub zabezpieczeniu ich źródła. Nie może też należeć do wydatków wyłączonych na podstawie art. 23 tej ustawy. Drugi warunek dotyczy udokumentowania operacji zgodnie z przepisami o prowadzeniu PKPiR.
To istotne rozróżnienie. Wydatek może być uzasadniony biznesowo, ale nie mieć odpowiedniego dowodu księgowego. Z drugiej strony nawet prawidłowo wystawiona faktura nie sprawi, że zakup o charakterze prywatnym stanie się kosztem podatkowym.
Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Finansów i Gospodarki z 6 września 2025 roku podstawą zapisów w PKPiR mogą być między innymi:
- Faktury, rachunki i dokumenty celne wystawione zgodnie z właściwymi przepisami.
- Inne dowody księgowe spełniające wymagania § 6 ust. 3 pkt 3 oraz § 7 rozporządzenia, w tym odpowiednio udokumentowane opłaty bankowe i pocztowe.
- Dowody wewnętrzne, ale wyłącznie w przypadkach określonych w § 8 ust. 2 rozporządzenia.
Inny dowód księgowy powinien pozwalać ustalić strony operacji, jej datę, przedmiot, wartość oraz ilość, gdy można ją określić. Wymagane są również odpowiednie podpisy i możliwość powiązania dokumentu z konkretnym zapisem w księdze.
Dobrym przykładem jest zakup używanego biurka za 600 zł od osoby prywatnej. Sprzedawca nie prowadzi działalności gospodarczej i nie wystawia faktury. Przedsiębiorca może udokumentować zakup pisemną umową sprzedaży zawierającą dane i adresy stron, datę, opis biurka, cenę oraz podpisy. Warto zachować również potwierdzenie zapłaty i odbioru mebla. Komplet dokumentów pozwala wykazać rzeczywiste nabycie wyposażenia wykorzystywanego w działalności, a prawidłowo sporządzona umowa może stanowić dowód księgowy na podstawie § 7 pkt 3 rozporządzenia.
Nie oznacza to jednak, że każda podpisana umowa wystarczy. Jeśli dokument opisuje wyłącznie przyszłe zobowiązanie, potrzebne będzie także potwierdzenie wykonania świadczenia.
Szczególne znaczenie mają dowody wewnętrzne. Ich zastosowanie ogranicza zamknięty katalog przypadków. Przykładowo można je sporządzić dla części opłat za energię, wodę lub telefon przypadającej na działalność gospodarczą, pod warunkiem posiadania dokumentu potwierdzającego całość opłat.
Jeżeli rachunek za energię wynosi 300 zł, a przedsiębiorca potrafi uzasadnić, że 20% zużycia dotyczy firmy, podstawą rozliczenia 60 zł może być dowód wewnętrzny wraz z rachunkiem i wyliczeniem proporcji. Samo wpisanie 20% bez uzasadnienia sposobu wykorzystania energii byłoby ryzykowne.
Dowód wewnętrzny nie jest uniwersalnym zamiennikiem brakującej faktury. Nie można wystawić go do dowolnego zakupu tylko dlatego, że sprzedawca nie przekazał odpowiedniego dokumentu.
Paragony, umowy i potwierdzenia płatności
Najważniejsza zmiana od 2026 roku dotyczy zwykłych paragonów dokumentujących zakupy w handlu detalicznym. W poprzednim stanie prawnym można było na określonych warunkach dokumentować nimi zakup materiałów, środków czystości, artykułów BHP i materiałów biurowych. Obecne rozporządzenie zlikwidowało to uproszczenie.
Od 1 stycznia 2026 roku zwykły paragon bez NIP nabywcy nie wystarcza do ujęcia takich zakupów w PKPiR. Dopisanie na odwrocie nazwy firmy, adresu i rodzaju zakupionego towaru nie przywraca dawnych zasad.
Przykładowo właściciel biura kupuje papier do drukarki i środki czystości za 120 zł. Jeżeli otrzyma jedynie zwykły paragon, nie powinien traktować go jako samodzielnej podstawy zapisu kosztu. Rozwiązaniem jest uzyskanie prawidłowej faktury albo, przy spełnieniu odpowiednich warunków, faktury uproszczonej.
W listopadzie 2026 roku paragon fiskalny z NIP nabywcy o wartości nieprzekraczającej 450 zł albo 100 euro może być fakturą uproszczoną, jeżeli zawiera wymagane dane. Takie rozwiązanie obowiązuje w okresie przejściowym do 31 grudnia 2026 roku, również w związku z wdrażaniem KSeF.
Przy zakupach przekraczających wskazany limit sam paragon z NIP nie jest fakturą uproszczoną. Należy uzyskać pełną fakturę.
Praktyczna zasada jest prosta: numer NIP trzeba podać sprzedawcy przed zakończeniem sprzedaży na kasie fiskalnej. Nie można samodzielnie dopisać go do wydrukowanego paragonu. Jeśli zakup został już zarejestrowany bez NIP, wystawienie faktury z numerem podatkowym przedsiębiorcy podlega ograniczeniom wynikającym z ustawy o VAT.
Osobną kwestią jest odliczenie VAT. Zaliczenie wydatku do kosztów w podatku dochodowym nie daje automatycznie prawa do odliczenia podatku od towarów i usług. Zwykły paragon bez NIP nie stanowi standardowej podstawy takiego odliczenia. Faktura uproszczona może natomiast dawać takie prawo, jeśli zakup służy czynnościom opodatkowanym VAT i nie występują ustawowe ograniczenia.
Podobnie trzeba podchodzić do potwierdzeń płatności. Przelew wskazuje, że określona suma trafiła do odbiorcy, ale nie zawsze wyjaśnia, za co zapłacono i czy świadczenie rzeczywiście wykonano.
Jeżeli przedsiębiorca płaci 1500 zł za usługę, sam wyciąg z rachunku bankowego nie zastępuje wymaganego dowodu zakupu. Należy powiązać płatność z właściwą fakturą lub innym dopuszczalnym dokumentem. Umowa, potwierdzenie wykonania usługi i przelew mogą tworzyć spójny materiał dowodowy, ale dokument stanowiący podstawę zapisu w PKPiR musi spełniać wymagania rozporządzenia.
Trzeba przy tym odróżnić potwierdzenie przelewu za zakup od dowodu opłaty bankowej. Ten drugi został wprost wymieniony w § 7 rozporządzenia jako dowód księgowy.
Wydatki szczególnie ryzykowne podatkowo
Najwięcej problemów powodują sytuacje, w których przedsiębiorca próbuje zastąpić właściwy dokument dowodem, który potwierdza jedynie część zdarzenia gospodarczego.
Charakterystycznym przykładem są wydatki na paliwo. Zwykły paragon ze stacji benzynowej w Polsce nie staje się automatycznie wystarczającym dowodem kosztu w PKPiR. Inaczej uregulowano zakup paliwa lub olejów za granicą.
Zgodnie z § 8 ust. 4 rozporządzenia taki zagraniczny zakup można udokumentować paragonem fiskalnym lub dowodem kasowym, jeżeli dokument zawiera:
- datę zakupu i oznaczenie sprzedawcy;
- ilość zakupionego paliwa lub oleju;
- cenę jednostkową;
- łączną wartość zakupu.
Na odwrocie dokumentu należy wpisać imię i nazwisko właściciela zakładu lub nazwę firmy, adres oraz rodzaj dokonanego zakupu.
Przykładowo przedsiębiorca tankujący podczas firmowego wyjazdu do Niemiec może wykorzystać taki dokument w PKPiR, jeśli spełnia on wskazane warunki. Kwotę w walucie obcej należy przeliczyć na złote zgodnie z zasadami ustawy o PIT. Trzeba również wykazać związek podróży z działalnością oraz uwzględnić ewentualne ograniczenia dotyczące rozliczania samochodu.
Jeżeli zagraniczny paragon nie zawiera wymaganych danych, bezpieczniejszym rozwiązaniem jest uzyskanie faktury. Wyjątku dotyczącego zagranicznego paliwa nie można rozszerzać na dowolne zakupy dokonywane podczas podróży.
Kolejne ryzyko dotyczy płatności gotówkowych. Przy transakcjach między przedsiębiorcami, których jednorazowa wartość przekracza 15 000 zł, obowiązują ograniczenia wynikające z art. 19 Prawa przedsiębiorców i art. 22p ustawy o PIT.
Jeżeli przedsiębiorca kupuje wyposażenie w ramach transakcji wartej 18 000 zł i reguluje całość gotówką, prawidłowa faktura nie usuwa problemu. Zapłacona w ten sposób kwota podlega wyłączeniu z kosztów podatkowych na zasadach art. 22p. Podzielenie jednej transakcji na kilka płatności nie pozwala ominąć limitu. Przy odpowiednich transakcjach trzeba dodatkowo sprawdzić rachunek kontrahenta na białej liście podatników VAT oraz obowiązek zastosowania mechanizmu podzielonej płatności.
Nie mniej istotny jest charakter samego wydatku. Zakup opłacony firmową kartą nie musi służyć działalności. Podczas kontroli trzeba potrafić wyjaśnić, dlaczego był potrzebny w prowadzeniu firmy, a nie do osobistego użytku przedsiębiorcy. Ponadto art. 23 ustawy o PIT przewiduje wydatki, których nie można rozliczyć jako kosztów mimo posiadania prawidłowego dokumentu.
Nieprawidłowe ujęcie wydatku może oznaczać konieczność korekty PKPiR, zwiększenie dochodu do opodatkowania, dopłatę podatku i odsetek. Przy poważniejszych nieprawidłowościach dochodzi także ryzyko odpowiedzialności karnoskarbowej.
Dlatego przed zaksięgowaniem wydatku bez faktury należy sprawdzić kolejno jego związek z działalnością, ograniczenia ustawowe i dopuszczalność konkretnego dowodu księgowego. Braku któregoś z tych elementów nie naprawia samo potwierdzenie płatności.
FAQ – najczęstsze pytania
Czy można zaliczyć wydatek do kosztów bez faktury?
Tak, jeśli spełnia warunki ustawy o PIT i jest udokumentowany innym dowodem dopuszczonym przez przepisy dotyczące PKPiR.
Czy zwykły paragon wystarczy do rozliczenia materiałów biurowych?
Nie. Od 1 stycznia 2026 roku zwykły paragon bez NIP nie jest już samodzielną podstawą ujęcia takich zakupów w PKPiR.
Czy paragon z NIP do 450 zł zastępuje fakturę?
W listopadzie 2026 roku tak, jeśli spełnia wymagania faktury uproszczonej. Rozwiązanie to obowiązuje do 31 grudnia 2026 roku.
Czy potwierdzenie przelewu jest dowodem księgowym?
Może stanowić dokument pomocniczy potwierdzający zapłatę. Samo w sobie nie zastępuje dokumentu wymaganego do ujęcia konkretnego zakupu w PKPiR.
Czy można wystawić dowód wewnętrzny do zakupu bez faktury?
Wyłącznie w przypadkach przewidzianych w § 8 ust. 2 rozporządzenia. Nie jest to sposób dokumentowania dowolnych wydatków.
Co zrobić, gdy faktura zaginęła?
Najpierw sprawdzić możliwość ponownego uzyskania dokumentu od sprzedawcy lub dostępu do faktury w KSeF. Nie należy automatycznie zastępować jej dowodem wewnętrznym.
Czy zasady rozliczania kosztów dotyczą także ryczałtowców?
Przedsiębiorca opodatkowany ryczałtem od przychodów ewidencjonowanych nie pomniejsza przychodu o firmowe koszty uzyskania przychodów. Opisane zasady PKPiR dotyczą przede wszystkim przedsiębiorców rozliczających PIT według skali podatkowej lub podatkiem liniowym i prowadzących tę księgę.
Najlepiej zacząć od przejrzenia wydatków zaksięgowanych na podstawie samych paragonów bez NIP, zwłaszcza tych wystawionych od 1 stycznia 2026 roku. To w pierwszej kolejności należy sprawdzić i w razie potrzeby skorygować. Przy kolejnych zakupach trzeba zadbać o właściwy dokument już w chwili transakcji, ponieważ późniejsze odtwarzanie jej przebiegu nie zawsze pozwoli usunąć brak dowodu księgowego.
