Przez część życia praca w gospodarstwie, później etat albo własna działalność gospodarcza. Taki przebieg kariery zawodowej często oznacza składki odprowadzane do dwóch różnych systemów: KRUS i ZUS. Problem pojawia się przed emeryturą, gdy trzeba ustalić, czy przepracowane lata można zsumować, czy przysługują dwa świadczenia i co stanie się ze składkami rolniczymi, jeśli zabraknie wymaganego stażu. Okresy ubezpieczenia w ZUS i KRUS nie zawsze można połączyć. Decydują przede wszystkim data urodzenia, rodzaj udokumentowanych okresów oraz to, czy zainteresowany samodzielnie spełnia warunki do emerytury rolniczej.
Okresy uwzględniane przez ZUS i KRUS
Najważniejsza granica przebiega między osobami urodzonymi przed 1 stycznia 1949 r. a urodzonymi później. Dla tych drugich obowiązuje zasada, która wyklucza popularne, ale błędne wyliczenie: 20 lat KRUS plus 5 lat ZUS nie oznacza 25 lat stażu uprawniającego do emerytury rolniczej.
Osoba urodzona po 31 grudnia 1948 r. musi osiągnąć powszechny wiek emerytalny, czyli 60 lat w przypadku kobiety albo 65 lat w przypadku mężczyzny, i wykazać co najmniej 25 lat okresów uznawanych przez KRUS. Do tego stażu zalicza się:
- okresy podlegania rolniczemu ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu od 1 stycznia 1991 r.;
- okresy ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin od 1 stycznia 1983 r. do 31 grudnia 1990 r.;
- okresy prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w gospodarstwie po ukończeniu 16. roku życia, przypadające przed 1 stycznia 1983 r., jeżeli zostaną udokumentowane i uznane przez KRUS.
Ostatnia kategoria jest szczególnie istotna dla osób, które pomagały rodzicom w gospodarstwie jeszcze przed objęciem rolników obecnym systemem składkowym. Brak składek za okres sprzed 1983 r. nie przekreśla możliwości jego zaliczenia do stażu KRUS. Nie oznacza jednak, że każde wakacje spędzone na wsi wystarczą. Trzeba wykazać rzeczywistą pracę w gospodarstwie, jej charakter i czas trwania. Sam meldunek, pokrewieństwo z właścicielem ziemi albo późniejsze odziedziczenie gospodarstwa nie przesądzają o zaliczeniu tego okresu.
Przykład hipotetyczny: kobieta urodzona w 1964 r. ma 23 lata potwierdzonego ubezpieczenia w KRUS. W latach 1981–1982, po ukończeniu 16 lat, rzeczywiście pracowała w gospodarstwie rodziców. Jeżeli KRUS uzna pełne dwa lata tej pracy, zainteresowana osiągnie wymagane 25 lat. Jeśli jednak dokumenty potwierdzą tylko kilka miesięcy lub praca miała charakter okazjonalnej pomocy, nie będzie można automatycznie doliczyć całego okresu.
W takiej sytuacji odzyskanie dokumentów dotyczących dawnego gospodarstwa ma większy sens niż zbieranie kolejnych zaświadczeń o późniejszym zatrudnieniu na etacie. Lata pracy objętej ZUS nie uzupełnią bowiem brakującego stażu rolniczego u osoby urodzonej po 1948 r.
Inaczej traktowane są osoby urodzone przed 1 stycznia 1949 r. Przy ustalaniu ich prawa do emerytury rolniczej można uwzględniać również określone okresy innego ubezpieczenia społecznego, w tym zatrudnienia poza rolnictwem. Zaliczenie następuje jednak według odrębnych zasad, z uwzględnieniem ograniczeń dotyczących okresów wykorzystanych już przy ustalaniu prawa do innego świadczenia. Tego samego okresu nie można swobodnie używać dwukrotnie, aby stworzyć dwa niezależne uprawnienia.
W ZUS sytuacja wygląda inaczej. Dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r. przyznanie emerytury w powszechnym wieku emerytalnym nie wymaga przepracowania 20 czy 25 lat. ZUS ustala świadczenie przede wszystkim na podstawie zgromadzonych i zwaloryzowanych składek, kapitału początkowego oraz środków na subkoncie, jeśli takie występują. Staż 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn jest natomiast istotny przy ocenie prawa do podwyższenia emerytury ZUS do kwoty najniższego świadczenia. To dwa różne warunki, których nie należy mylić.
Warunki uzyskania jednego lub dwóch świadczeń
Dwie emerytury są możliwe, ale nie za samo opłacanie składek w dwóch instytucjach. Osoba urodzona po 31 grudnia 1948 r. musi niezależnie nabyć prawo do emerytury rolniczej i do emerytury z ZUS. W praktyce oznacza to co najmniej 25 lat stażu uznawanego przez KRUS oraz spełnienie warunków do świadczenia z systemu powszechnego.
Przykład hipotetyczny: kobieta ma 27 lat ubezpieczenia rolniczego i 8 lat pracy na etacie, od której odprowadzano składki emerytalne do ZUS. Po ukończeniu 60 lat może otrzymywać dwie emerytury: jedną ustaloną przez KRUS, drugą przez ZUS. Osiem lat zatrudnienia nie musi jednak zapewnić wysokiego świadczenia z ZUS. Jego kwota będzie zależała od zapisanych składek i pozostałych danych uwzględnianych przy obliczaniu emerytury.
Nie należy przy tym zakładać, że będą to dwie emerytury minimalne. Od 1 marca 2026 r. najniższa emerytura wynosi 1978,49 zł brutto miesięcznie, ale przy jednoczesnym prawie do emerytury z ZUS i KRUS art. 87 ust. 5a ustawy o emeryturach i rentach z FUS wyłącza podwyższenie emerytury ZUS do tego minimum. Również w KRUS obowiązują ograniczenia: jeżeli rolnicza emerytura jest pobierana łącznie z innym świadczeniem emerytalno-rentowym, a ich suma przekracza kwotę najniższej emerytury pracowniczej, KRUS nie podwyższa swojego świadczenia do tego poziomu.
Trzeba też odróżnić najniższą emeryturę od rolniczej emerytury podstawowej. Ta druga wynosi od 1 marca 2026 r. 1780,64 zł brutto i służy między innymi do obliczania części składkowej świadczeń KRUS. Nie jest kwotą, którą automatycznie otrzymuje każdy emerytowany rolnik.
Co w przypadku, gdy 25 lat KRUS nie udało się uzbierać? Nie zawsze oznacza to utratę znaczenia opłaconych składek. ZUS przewiduje tzw. zwiększenie rolne emerytury na podstawie art. 26a ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Dotyczy ono osób spełniających odpowiednie warunki, które opłacały składki na ubezpieczenie społeczne rolników, ale nie mają prawa do emerytury rolniczej. Zwiększenie nie przysługuje między innymi osobie uprawnionej do emerytury z KRUS ani osobie mającej co najmniej 25 lat okresów opłacania składek rolniczych.
Przykład hipotetyczny: kobieta urodzona po 1948 r. ma 20 pełnych lat opłacania składek KRUS, wszystkie po 1 stycznia 1991 r., oraz 12 lat zatrudnienia objętego ZUS. Nie nabędzie emerytury rolniczej wyłącznie na podstawie takiego przebiegu ubezpieczenia. Może natomiast uzyskać emeryturę z ZUS wraz ze zwiększeniem rolnym, jeżeli spełnia ustawowe warunki.
Za każdy pełny rok ubezpieczenia rolniczego od 1991 r. do obliczenia części składkowej przyjmuje się co do zasady 1% emerytury podstawowej. Przy kwocie 1780,64 zł oznacza to około 17,81 zł brutto miesięcznie za jeden pełny rok. W opisanym przykładzie 20 pełnych lat odpowiadałoby zwiększeniu w wysokości około 356,13 zł brutto miesięcznie. To kwota samego zwiększenia, a nie całej emerytury. Przy okresach wcześniejszych, niepełnych latach i odmiennych podstawach składek wyliczenie wymaga indywidualnego ustalenia przez ZUS na podstawie zaświadczenia KRUS.
Jeżeli do wymaganych 25 lat ubezpieczenia rolniczego brakuje zaledwie kilku miesięcy, a zainteresowany nadal legalnie podlega temu ubezpieczeniu, dokończenie stażu może być korzystniejsze niż poprzestanie na zwiększeniu rolnym ZUS. Gdy jednak brakuje kilku lat, a dana osoba pracuje na etacie i podlega ZUS, nie można po prostu zadeklarować dalszego ubezpieczenia w KRUS. Tytuły ubezpieczenia i ich pierwszeństwo wynikają z przepisów, a nie z wyboru przyszłego emeryta.
Osoby urodzone przed 1 stycznia 1949 r. znajdują się w innym położeniu. Jeśli uzyskają prawo do emerytury z obu systemów, zasadniczo wypłacane jest jedno wybrane świadczenie, a nie dwa. W takim przypadku należy porównać wysokość emerytury KRUS, ustalonej z uwzględnieniem dopuszczalnych okresów innego ubezpieczenia, z emeryturą ZUS. Sam wybór instytucji, w której przepracowano więcej lat, może prowadzić do gorszej decyzji finansowej.
Istotna zmiana dotyczy też gospodarstwa. Od 15 czerwca 2022 r. uzyskanie pełnej emerytury rolniczej nie wymaga zaprzestania prowadzenia gospodarstwa. Rolnik nie musi przekazywać ziemi dzieciom, sprzedawać jej ani oddawać w dzierżawę tylko po to, aby pobierać pełną emeryturę KRUS. Nie należy jednak przenosić tej zasady automatycznie na wszystkie rodzaje rent rolniczych, dla których obowiązują inne warunki.
Składanie wniosków i wymiana informacji
Najwięcej problemów sprawia nie samo wypełnienie formularza, lecz ustalenie, które okresy faktycznie zostały uznane przez daną instytucję. Wieloletnia praca w gospodarstwie nie musi oznaczać równie długiego nieprzerwanego ubezpieczenia w KRUS. Przerwa może wynikać z zatrudnienia na etacie, podlegania innemu obowiązkowemu ubezpieczeniu albo niezgłoszenia zmiany sytuacji zawodowej.
Dlatego przed złożeniem wniosków najlepiej przeprowadzić trzy kontrole:
- Ustalić okresy KRUS. W placówce terenowej lub oddziale regionalnym KRUS trzeba zweryfikować daty podlegania ubezpieczeniu, okresy opłacania składek i ewentualne przerwy. Jeżeli potrzebne jest zwiększenie rolne ZUS, należy uzyskać zaświadczenie KRUS o okresach opłacania składek.
- Sprawdzić przebieg ubezpieczenia w ZUS. W eZUS lub placówce ZUS należy zweryfikować okresy zatrudnienia, zapisane składki, kapitał początkowy oraz dane wymagające uzupełnienia. Szczególnie ważne są dokumenty dotyczące pracy sprzed 1999 r.
- Porównać daty w obu systemach. Jeśli ten sam miesiąc występuje jako okres zatrudnienia na etacie i ubezpieczenia rolniczego, trzeba wyjaśnić rzeczywisty tytuł ubezpieczenia. Nie wolno zakładać, że dwa zapisy w różnych bazach oznaczają dwa odrębne okresy uprawniające do świadczeń.
Przykład hipotetyczny: mężczyzna jest przekonany, że ma dokładnie 25 lat KRUS. Z dokumentów wynika jednak, że przez dwa miesiące pracował na umowie o pracę i w tym czasie nie podlegał ubezpieczeniu rolniczemu. Jego rzeczywisty staż KRUS wynosi 24 lata i 10 miesięcy. Złożenie wniosku z założeniem, że „brakujące dwa miesiące dopisze ZUS”, nie rozwiąże problemu. Trzeba najpierw ustalić, czy możliwe jest zgodne z prawem uzupełnienie stażu rolniczego, czy też należy rozważyć emeryturę z ZUS i ewentualne zwiększenie rolne.
Przy dokumentowaniu dawnej pracy w gospodarstwie pomocne mogą być zaświadczenia z urzędu gminy, dokumenty dotyczące prowadzenia gospodarstwa przez rodziców, dokumentacja zamieszkania oraz inne dowody potwierdzające rzeczywisty charakter pracy. Gdy nie zachowały się dokumenty urzędowe, KRUS może uwzględniać również zeznania świadków, w odpowiednim trybie. Trzeba jednak liczyć się z weryfikacją tych dowodów. Deklaracja, że ktoś przez całe dzieciństwo pomagał rodzicom, nie zastępuje wskazania konkretnych dat i okoliczności.
Do ubiegania się o emeryturę rolniczą służy formularz KRUS SR-20, dostępny w wersji z sierpnia 2026 r. Informacje o okresach ubezpieczenia i pracy w rolnictwie wykazuje się również w kwestionariuszu SR-21, a gdy brakuje miejsca, można wykorzystać dodatkowy formularz SR-21A. Do wniosku dołącza się wymagane dokumenty potwierdzające okresy, których KRUS nie ma w swojej ewidencji.
W ZUS podstawowym formularzem jest EMP – wniosek o emeryturę, zaktualizowany 10 stycznia 2026 r. W zależności od przebiegu zatrudnienia potrzebne mogą być również ERP-6, czyli informacja o okresach składkowych i nieskładkowych, oraz ERP-7, czyli zaświadczenie o zatrudnieniu i wynagrodzeniu. W przypadku ubiegania się o zwiększenie rolne kluczowe będzie zaświadczenie wydane przez KRUS.
Dokumenty można składać w odpowiednich jednostkach ZUS i KRUS, a formularz EMP jest dostępny także przez eZUS. Obie instytucje ustalają uprawnienia w odrębnych postępowaniach. Nie należy zakładać, że złożenie wniosku w ZUS automatycznie uruchomi postępowanie o emeryturę rolniczą. We wnioskach trzeba podać informacje o ubezpieczeniu i świadczeniach z drugiego systemu, aby umożliwić właściwe ustalenie praw i uniknąć późniejszego korygowania decyzji.
Termin złożenia dokumentów ma znaczenie finansowe. Wniosek o emeryturę KRUS można złożyć najwcześniej 30 dni przed spełnieniem wszystkich warunków do jej przyznania. Świadczenie przysługuje od spełnienia warunków, jednak nie wcześniej niż od miesiąca złożenia wniosku. Podobna zasada dotycząca miesiąca zgłoszenia wniosku funkcjonuje w ZUS. Zwlekanie przez kilka miesięcy po osiągnięciu wieku emerytalnego może więc oznaczać utratę wypłat za wcześniejszy okres.
Co do zasady organ powinien wydać decyzję w ciągu 30 dni od wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do jej wydania. Nie jest to bezwarunkowo 30 dni od dostarczenia formularza. Jeśli brakuje dokumentów z dawnego gospodarstwa lub archiwum zakładu pracy, postępowanie może potrwać dłużej.
Od niekorzystnej decyzji ZUS albo KRUS przysługuje odwołanie do właściwego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, składane za pośrednictwem instytucji, która wydała decyzję. Termin wynosi miesiąc od doręczenia decyzji. Najważniejsze jest wtedy wskazanie konkretnego błędu: pominiętych miesięcy ubezpieczenia, nieuwzględnionych dokumentów albo niewłaściwego zastosowania przepisów. Samo stwierdzenie, że świadczenie jest zbyt niskie, bez zakwestionowania ustaleń, nie wystarczy.
FAQ – najczęstsze pytania o emeryturę z ZUS i KRUS
Czy 20 lat w KRUS i 5 lat w ZUS wystarczy do emerytury rolniczej?
Nie, jeśli osoba urodziła się po 31 grudnia 1948 r. Do uzyskania emerytury KRUS potrzebuje 25 lat okresów uznawanych za rolnicze. Pięciu lat zatrudnienia objętego ZUS nie można wykorzystać do uzupełnienia tego warunku.
Czy składki KRUS przepadają, jeśli nie mam 25 lat ubezpieczenia rolniczego?
Nie muszą. Osoba uprawniona do emerytury z ZUS, która nie ma prawa do emerytury rolniczej, może spełniać warunki do zwiększenia rolnego. Jego wysokość ustala ZUS na podstawie zaświadczenia KRUS o okresach opłacania składek.
Czy można pobierać dwie emerytury jednocześnie?
Tak, co do zasady dotyczy to osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r., które niezależnie uzyskały prawo do obu świadczeń. W przypadku osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r. zasadniczo wypłacane jest jedno wybrane świadczenie.
Czy dwie emerytury oznaczają dwie kwoty minimalne?
Nie. Przy jednoczesnym prawie do emerytur ZUS i KRUS nie działa standardowa gwarancja podwyższenia emerytury ZUS do minimum. Także podwyższenie świadczenia KRUS zależy od zasad dotyczących zbiegu świadczeń i ich łącznej wysokości.
Czy przed przejściem na emeryturę KRUS trzeba przepisać gospodarstwo na dzieci?
Nie. Prowadzenie gospodarstwa rolnego nie stanowi przeszkody do pobierania pełnej emerytury rolniczej. Nie trzeba sprzedawać ziemi ani oddawać jej w dzierżawę wyłącznie z tego powodu.
Od czego zacząć, jeśli przez lata opłacałem składki w obu systemach?
Najpierw uzyskaj z KRUS potwierdzenie rzeczywistych okresów ubezpieczenia i sprawdź, czy osiągasz 25 lat stażu rolniczego. To rozstrzyga, czy w pierwszej kolejności ubiegać się o odrębną emeryturę KRUS, czy skupić się na emeryturze ZUS i zwiększeniu rolnym. Dopiero po wyjaśnieniu przerw i spornych okresów porównuj kwoty świadczeń oraz składaj właściwe wnioski. Jeśli wiek emerytalny został już osiągnięty, nie odkładaj bez potrzeby wniosku o świadczenie, do którego prawo jest bezsporne.
